زمان هم با زمان بر زمان ديگر پيش نمىافتد ، بلكه تقدّمش بالطّبع است ، مگر اينكه متقدّم زمانى ، در وجود متأخّر مدخليّت داشته باشد ، مثل تقدم پدر بر پسر ، كه در اين صورت هم به تقدّم طبيعى بر مىگردد . 4 . تقدّم رتبى وضعى : كه به حسب مكانها نسبت به هم است ، مانند تقدّم امام بر مأموم به شرطى كه ترتيب را از طرف محراب در نظر بگيريم يا تقدّم همدان بر تهران براى كسى كه از سنندج عازم تهران باشد كه اين نوع تقدّم ، هم به تقدّم زمانى بر مىگردد ، يعنى مسافر ، اوّل به همدان مىرسد بعد به تهران . 5 . تقدّم رتبى طبيعى : مثل اعتبار تقدّم و تأخر در اجزاى سلسله‌هاى علل و معلولات يا صفات و موصوفات به نسبت شروع از اوّل به آخر ، يا از آخر به اوّل ، كه اين هم خود به تقدّم زمانى بر مىگردد ، و گفتيم كه تقدّم زمانى هم خود به تقدّم بالطّبع بر مىگردد . 6 . تقدّم شرفى : آن است كه كسى به سبب فضيلتى بر كسى ديگر مقدم‌شمرده شود كه اين نوع تقدّم هم با گونه‌اى مجاز همراه است و بيشتر در تقدّمهاى زمانى يا مكانى متجلّى مىگردد ، مثلا صاحب فضيلتى در حين حركت يا در مجالس بر كسى ديگر پيش مىافتد يا در صدر مجلس مىنشيند ، كه در هر حال تقدّم در زمان يا مكان واقع مىشود ، و گفته شد كه تقدّمهاى زمانى و مكانى هم به تقدّم بالطّبع برمىگردند . پس اطلاق لفظ تقدّم بر اين انواع ، اطلاق حقيقى نيست ، بلكه بعضى به مجاز و بعضى به اشتراك است و اطلاق حقيقى ، همان اطلاق در تقدّم علّى است خواه بالطّبع باشد يا بالذّات . « 1 » و در خاتمهء اين بحث در كتاب مشارع و مطارحات مىفرمايد : « . . . و اذا تبيّن لك ما ذكرناه تعلم ان لا تقدّم بالحقيقة ، غير التّقدّم بالعلّية ، كان بالطّبع او بالذّات . . . » . « 2 » و بدين ترتيب بنا بر رأى حكما ، تقدّم حقيقى همان تقدم ذاتى علّت بر معلول است و چون خداوند علّت وجود عالم است ، پس در هر حال بر عالم تقدّم دارد و قدمت زمانى عالم موجب برابرى صانع و مصنوع و خالق و مخلوق نمىگردد .

--> ( 1 ) برگرفته از صفحات 305 و 307 كتاب مشارع و مطارحات . ( 2 ) همان ، ص 307 .